Herhaling belemmert ‘De Pianist’, muziek van gruwelijkheden
Jan Joost Aten
De Pianist Edwin de Vries / 18 feb. 2008
Gezien in: Leidse Schouwburg

---

Sober gekleed, op een kaal toneel, leggen twee mannen een horloge en een pen zorgvuldig op een glimmende Steinway-vleugel. Nog één keer kijken de evenbeelden van Wladyslaw Szpilman elkaar aan: moeten we dit wel doen? Ja, dat moet. Het verbijsterende verhaal van deze Poolse, joodse pianist die wist te ontsnappen aan de Duitse gaskamers, laat de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog weer tot leven komen. Terwijl Roman Polanski in 2002 een indrukwekkende film erover maakte, bestond er ook al Franse theaterbewerking van het relaas. Edwin de Vries speelt nu zijn Nederlandse vertaling van het toneelstuk. Hij wordt ondersteund door pianist Yoram Ish-Hurwitz die met werk van Chopin het verhaal omlijst; muziek lijkt het enige middel waarmee Szpilman zijn beproevingen een plek kan geven.

Transparant
Zowel in tekst als spel komt het vakmanschap van De Vries naar voren. De beschrijvingen zijn aangrijpend, en worden bovendien mooi gespeeld. Bewust is ervoor gekozen om het verhaal zo kaal mogelijk, zonder te veel uiterlijke lading, te spelen. Dat pakt goed uit, want door die lichte, transparante toon komen de woorden extra tot leven. Des te mooier is dan het moment waarop het De Vries (als Spzilman of als hemzelf? – De Vries’ vader, ook jood, overleefde net als Spzilman de oorlog ternauwernood) even te veel lijkt te worden. Hij breekt bijna, voordat hij zijn verhaal verder kan vertellen.

Makke
Jammer genoeg werken de woorden en de moeilijke momenten ook in het nadeel van de voorstelling. Soms is de tekst zó litterair dat de gruwelijkheden en het verdriet juist verder van de kijker af komen te staan. En vergeleken bij dat ene moment van breekbaarheid, komen de andere ogenblikken dat De Vries stokt in zijn verhaal te vaak voor om nog echt te raken. Die makke van herhaling geldt ook voor het voortreffelijke pianospel, dat tussen de bedrijven door wordt geweven. Op sommige momenten maakt de muziek het verhaal nog kwetsbaarder, maar dikwijls brengt het juist meer afstand. Omdat de piano bovendien erg vaak wordt ingezet, haalt het de vaart uit de voorstelling; de vertelling wordt dan soms langdradig.

Gelukkig vindt De Pianist aan het einde weer de juiste toon. Hoe ga je weer verder met je leven, nadat je jarenlang met niets anders dan de dood bent geconfronteerd, vraagt Spielmann zich af terwijl hij door de bevrijde straten van Warschau loopt. Dat blijft nog lang in je hoofd rondzingen. Ook als je geen oorlog hebt meegemaakt.